چالش های پیش رو توسعه نظامهای پرداخت الکترونیک در ایران/ اقدامات بانک مرکزی در حوزه مسیر های الکترونیک پرداخت

ساعت ۱۴:۶ - ۲۳/۹/۱۳۹۰کد خبر: ۱۸۷۲۲

بانک مرکزی در کنار بیان اقدامات خود در حوزه نظاهای پرداخت به چالشهای شش گانه ای اشاره میکند که از مهمترین این چالش ها کمبورد نیروی انسانی متخصص هم بانک مرکزی و هم بانکها،امتداد رفتارهای جزیره‌ای و رقابت‌های ناسالم بانکها است.

به گزارش پایگاه خبری بانکداری الکترونیک بانک مرکزی با انتشار مقاله ای به تشریح نقش این بانک در  بخش بانکداری الکترونیکی و نظام جامع پرداخت با نگاه بر ماموریت، راهبردها و برنامه‌ها کرده است. روز گذشته بخش اول مقاله منتشر شد که در واقع  کلیات و ضرورتهای ایجاد نظامهای پرداخت مورد بحث قرار گرفت. در بخش دوم و پایانی مقاله  بانک مرکزی  بیشتر به اقدامات این بانک  در بحث چگونگی ایجاد زیرساختهای پرداخت پرداخته شده است. لازم به ذکر است که پایگاه خبری بانکداری الکترونیک مقاله مذکور را با تلخیص و اضافاتی منتشر کرده است.

 ایجاد زیرساختهای بین بانکی وظیفه بانک مرکزی

یکی از وظایف بانک مرکزی در بخش زیر ساخت در واقع  ایجاد زیرساختهای بین بانکی حوزه پرداخت الکترونیک است. این بخش شامل تدوین مقررات و استانداردها و ایجاد سامانه‌های بین‌بانکی است.

سامانه‌های بین‌بانکی عبارتند از: سامانه‌های تسویه و پرداخت‌های کلان،سامانه‌های تبادل، تصفیه و پایاپای پرداخت‌های خُرد، سامانه‌های تامین نقدینگی، سامانه‌های امنیتی و حفاظتی است.

شبکة بین بانکی

وظیفه دیگر ایجاد و توسعه شبکه بین بانکی است. ایجاد شبکة داخلی بین بانک مرکزی و بانکها و خدمات SWIFT  و نظام پایش و سرپرستی (Oversight) سیستم‌های پرداخت در این حوزه تعریف می شود.

زیرساختهای بین بانکی: مقررات و استانداردها

یکی از زیرساخت های مهم فراهم سازی بستر مناسب حقوقی است که بانک مرکزی از طریق تصویب و ابلاغ مقررات و استانداردها به فراهم کردن این بستر مبادرت می کند. در این راستا در حوزه بانکداری الکترونیک مقررات در هشت بخش  تقسیم بندی می شود:

• یکپارچه‌سازی حسابها (شناسه حساب بانکی ایران – شبا)
• نظام شناسایی و احراز هویت
• مقررات نهادی (نظیر مقررات PSPها)
• موافقتنامه‌های بین‌بانکی
• یکپارچه‌سازی پروتکل‌های تبادل مالی
• استانداردهای فنی مشترک
• تعریف خدمات پایه
• تعریف چارچوب‌های خدمات ارزش افزوده

سامانه‌های بین بانکی: تسویه و پرداخت‌های کلان

از جمله وظایف بانک مرکزی ایجاد زیر ساختهای مربوط به  ایجاد سامانه های بین بانکی است. یکی ازوظایف مهم این سامانه ها تسویه و پرداخت های کلان است که بانک مرکزی این مهم را توسط ساتنا و به مشخصات و رعایت موارد زیر انجام میدهد.

• از طریق سامانة تسویه ناخالص آنی (ساتنا)
• RTGS برای ریال ایران
• طراحی منطبق با اصول دهگانة کمیتة بال
• تمامی بانکها در آن عضویت دارند
• تمامی تسویه وجوه بین بانکها از سال 1385 توسط این سامانه انجام می‌گیرد.
• از سال 1386 پرداخت بین بانکی وجوه کلان معرفی شد.
• از سال 1387 تمامی پرداختهای بین بانکی توسط این سامانه قابل انجام است.
• حجم تبادلات روزانه: بیش از 30 هزار  دستور پرداخت.

 

سامانه‌های تبادل و تصفیه پرداخت‌های خُرد: شتاب

در کنار تسویه و پرداخت های کلان شتاب قرار دارد که وظیفه تبادل و تصفیه و پرداخت های خرد را بر عهده دارد. شتاب دارای شاخصه های زیر است:

• سوئیچ ملی کارت کشور برای تبادل پیام‌های مالی تراکنش‌های کارتی و تصفیه حساب‌ها در پایان هر روز کاری
• طراحی متمرکز منطبق با عملکردهای بهینة بین‌المللی
• راه‌اندازی در سال 1382
• تمامی بانکهای کشور در آن عضویت دارند
• پایانه‌های خودپرداز، POS، کارتخوان شعبه، اینترنت و تلفن همراه در آن تعریف شده‌اند. (کیوسک برای سال 1389)
• از سال 1386 دارای خدمات انتقال وجه آنی (سحاب) است.
• دروازة ارتباطات بین‌المللی کارت کشور (بحرین – چین - ...)
• حجم تراکنش‌ها: بیش ازسه میلیون تراکنش  در روز

سامانه‌های تبادل و تصفیه پرداخت‌های خُرد: پایا

سامانه‌ دیگری که به امر تبادل و تصفیه پرداخت‌های خُرد میپردازد پایا است. ایین سامانه برای پرداخت های انبوه ، دسته ای و مدت دار طراحی شده است و در مکمل فرایند ساتنا است. سامانة ACH ملی یا پایا در سال 1388، راه‌اندازی و تکمیل در سال 1389 تکمیل شده  منطبق بر اصول دهگانة کمیتة بال طراحی شده است.

پایا دارای مشخصات زیر است:

• برای پرداخت‌های انبوه، دسته‌ای، مدت‌دار:
  • حقوق و مستمری
  • سود سهام، اوراق مشارکت و ...
  • بازپرداخت قبوض (بیش از 700 میلیون تراکنش در سال)
  • پرداخت‌های شرکتی و سازمانی
• برای پرداخت‌های انفرادی غیراضطراری
• دارای ویژگی برداشت مستقیم (Direct Debit)
• تمامی بانکهای کشور در آن عضویت دارند
• پتانسیل عملکردی: پایا می تواند روزانه  5 میلیون  تراکنش را مدیریت کند.

سامانة تامین نقدینگی: تابا

سامانه دیگری که از سوی بانک مرکزی به عنوان فراهم سازی زیر ساخت نظام پرداخت الکترونیک در حال طراحی است تابا است. این سامانه به هدف انتشار، ثبت و تسویه اوراق مشارکت و گواهی‌های سپرده در حال طراحی است. مشخصات تابا به شرح زیر است:

• سامانة انتشار، ثبت و تسویه اوراق مشارکت و گواهی‌های سپرده
• در صورت عملیاتی شدن، امکان الکترونیکی شدن انواع اوراق مشارکت و گواهی‌های سپرده فراهم می‌شود.
• طراحی منطبق بر اصول دهگانه کمیتة بال
• طراحی منطبق بر استانداردهای بین‌المللی
• راه‌اندازی سامانه در 1388 (هنوز عملیاتی نشده است)
• اتصال به «ساتنا» برای تامین نقدینگی میانروز (ILF)
• تامین نقدینگی شبانه «ساتنا» از طریق خدمات Repo
• دارای زیرسامانة حراج (Auction) اوراق بهادار

سامانه‌های امنیتی: PKI

یکی از اخرین سامانه هایی که در بخش آماده سازی زیر ساخت شبکه پرداخت الکترونیک در دستور بانک مرکزی قرار گرفت و اخیرا تکمیل شده است بحث گواهی دیجیتال است. این سامانه امنیتی با نام PKI دارای مشخصات زیر است:

• زیرساخت کلید عمومی شبکه بانکی کشور
• دارای Root CA و CA متمرکز نظام بانکی
• صدور گواهی امضای دیجیتال برای تمام مشتریان شبکه بانکی
• شناسایی دقیقتر و ردیابی نزدیکتر مشتریان بانکها
• ایجاد پایگاه دادة متمرکز اطلاعات هویتی مشتریان
• راه‌اندازی در سه ماهه چهارم 1389 (در نهایت در سه ماهه سوم سال 90 قابل بهره برداری شد)
• زیرساخت اصلی بانکداری اینترنتی و بانکداری مجازی کشور

 

نظام پایش و سرپرستی سیستم‌های پرداخت

بانک مرکزی همزمان با ایجاد سامانه های زیرساختی مبادرت به فراهم سازی امکان پایش عملکرد این سامانه ها را فراهم اورده است. کلیات آماده سازی  بستر پایش و سرپرستی سیستم های پرداخت  به شرح زیر است.

• 1386: سیستم پایش عملکرد سوئیچ کارت‌ بانکها
• 1389: سامانة جامع پایش کارت (COMS)
• 1389: سامانة پایش پرداخت‌های حسابی (ساتنا و پایا)
• 1390: سامانة جامع اطلاعات مشتریان

اقدامات بانک مرکزی: تاریخچه مختصر

چالش‌های موجود

در کنار اقدامات انجام شده بانک مرکزی چالش های را در پیشروی خود مشاهده کرده است. این چالش ها عبارتند از

نیاز به  

• کمبود آموزش و اطلاع‌رسانی در بانک مرکزی، بانکها و مشتریان
• کمبورد  نیروی انسانی متخصص هم بانک مرکزی و هم بانکها
• امتداد رفتارهای جزیره‌ای در بانکها
• رقابت‌های ناسالم بانکها
• ضعف در پایش و نظارت که ناشی از دو عامل ضعف در سامانه‌ها یا پوشش آنها و همچنین نقص ضمانت اجرای مقررات، دستورالعمل‌ها و برنامه‌ها
• ضعف در ارتباطات بین‌المللی در دو بخش آموزش، کسب دانش و مهارت‌های فنی و تجاری و همچنین ارتباط با نهادهای مرجع بین‌المللی (BIS، WB) و سایر بانکهای مرکزی جهان

برخی پیشنهادها برای چالش‌های موجود

بانک مرکزی برای رفع چالش های مورد اشاره پیشنهاد هایی را مطرح میکند از جمله اینکه:

• تقویت بخش آموزشی و فرهنگسازی از طریق چهار مسیر زیر:
  • تعریف و برگزاری دوره‌های منظم آموزشی در رده‌های مختلف
  • برگزاری همایش‌های ادواری منظم
  • هماهنگی با دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی برای تعریف دوره
  • گنجاندن مباحث سیستم‌های پرداخت و بانکداری الکترونیک در سیلابس
• تقویت سازمان بانک مرکزی از نظر جذب و نگهداری نیروی انسانی متخصص در امر نظام‌های پرداخت و بانکداری الکترونیکی
• تدوین روش اجرایی مناسب برای پایش سیستم‌ها و برنامه‌های بانکها، ارزیابی عملکرد و اتخاذ اقدامات تنبیهی و تشویقی مقتضی
• ایجاد ارتباط نظام‌مند با مراجع بین‌المللی سیستم‌های پرداخت و بانکداری الکترونیکی و شرکت فعال در مناسبت‌های معتبر بین‌المللی
• انجام پروژه‌های مشترک علمی تحقیقاتی با مراکز تحقیقاتی و پژوهشی

در خصوص پیشنهاد های بالا برخی